11. Ders – Ra’nın Okunuşu (Hukmu’r-Ra)

11. Ders – Râ’nın Hükümleri

Derse Giriş

Arap alfabesindeki
ر
harfi, tecvid açısından bazı durumlardakalın (tefhîm),
bazı durumlarda iseince (terkîk)okunur.

Bu sebeple râ harfini mutlak olarak “ince harf” veya “kalın harf” şeklinde
tanımlamak yerine,bulunduğu konuma göre tefhîm veya terkîk ile okunan
bir harfolarak değerlendirmek daha doğrudur.

Bu Dersin Sonunda

• Râ harfinin tefhîm ve terkîkini ayırt edebileceksiniz.
• Harekeli ve sakin râ hükümlerini uygulayabileceksiniz.
• Aslî esre ile geçici esre arasındaki farkı anlayabileceksiniz.
• İsti‘lâ harflerinin râ üzerindeki etkisini öğreneceksiniz.
• Vakıf sebebiyle sakin hâle gelen râ’nın hükmünü belirleyebileceksiniz.
• Bazı özel ve ihtilaflı uygulamaları tanıyabileceksiniz.

Hızlı Hatırlatma

1. Râ üstünlü veya ötreli ise

Râ harfi üzerindefetha (üstün)veya
damme (ötre)bulunursa râ kalın okunur.

Burada râ’nın kendisi harekeli olduğu için hüküm doğrudan kendi harekesinden belirlenir.

2. Râ sakin, öncesi üstünlü veya ötreli ise

Râ harfi sakin olduğunda kendisinden önceki harfin harekesine bakılır.
Önceki harf üstünlü veya ötreli ise râ kalın okunur.

3. Vakıf sebebiyle râ sakin olduğunda, öncesindeki ses kalınlığı gerektiriyorsa

Kelimenin sonunda bulunan râ, vakıf yapıldığında sakin hâle gelebilir.
Râ ile kendisinden önceki hareke arasında başka bir sakin harf bulunuyorsa,
bu durumda daha gerideki harekeye bakılır.

Aynı şekilde râ’dan önce med harfi olanelifveya
vavbulunduğunda, bunların öncesindeki hareke dikkate alınır:

4. Râ sakin olup öncesindeki esre geçici ise

Sakin râ’dan önce görülen her esre, râ’yı ince okutmaz.
Eğer esreaslî değil, geçici (ârız)ise râ kalın okunur.

Bunun en önemli örneklerinden birivasıl hemzesiile başlayan kelimelerdir.
Kelimeye başlangıç yapılırken vasıl hemzesi esreli okunabilir; ancak bu esre
kelimenin aslî yapısındaki râ hükmünü değiştirmez.

Aynı şekilde iki sakinin birleşmesini önlemek gibi sebeplerle ortaya çıkan
geçici esreler de râ’yı ince okutmaz.

5. Râ sakin, öncesi aslî esreli; sonrasında isti‘lâ harfi varsa

Normal şartlarda sakin râ’dan önce aslî esre bulunması râ’nın ince okunmasını gerektirir.
Ancak râ’dan hemen sonra,aynı kelime içerisinde,
râ’yı etkileyen bir isti‘lâ harfi bulunursa bazı kelimelerde râ kalın okunur.

1. Râ esreli ise

Râ harfinin kendisi esreli olduğunda ince okunur.

Burada hüküm doğrudan râ’nın kendi esresinden kaynaklanmaktadır.

2. Râ sakin, öncesinde aslî esre varsa

Râ sakin olup kendisinden önceki harfaslî bir esretaşıyorsa,
normal şartlarda râ ince okunur.

Ancak daha önce açıklandığı üzere, aynı kelimede râ’dan sonra etkili bir
isti‘lâ harfi gelmesi durumunda bu genel kuralın istisnaları bulunmaktadır.

3. Vakıfta râ’dan önce sakin yâ bulunursa

Râ harfi vakıf sebebiyle sakin olduğunda, kendisinden hemen önce sakin
yâ (يْ)bulunuyorsa râ ince okunur.

4. Râ ile esre arasında sakin bir harf bulunursa

Vakıf hâlinde râ sakin olur; râ’dan önce başka bir sakin harf,
onun da öncesinde esre bulunursa ve aradaki harf hükmü değiştirecek
bir isti‘lâ harfi değilse râ ince okunur.

1. Önce râ’nın kendi harekesine bakın.
   • رَ veya رُ → kalın.
   • رِ → ince.
2. Râ sakin ise önceki harfe bakın.
   • Öncesi üstün veya ötre → kalın.
   • Öncesi aslî esre → genel olarak ince.
   • Öncesi geçici esre → kalın.
3. Öncesi aslî esre ise râ’dan sonrasını kontrol edin.
   • Aynı kelimede etkili isti‘lâ harfi varsa özel hüküm doğabilir.
4. Râ yalnızca vakıf sebebiyle sakin olduysa
   kelimenin vasıl hâlini ve râ’dan önceki harfleri de dikkate alın.

A. فِرْقٍ Kelimesi

Şuarâ sûresi 63. âyette bulunan
فِرْقٍ
kelimesi râ hükümlerinin özel örneklerinden biridir.

Râ’dan önce aslî esre bulunmakta, râ’dan sonra ise isti‘lâ harflerinden
ق
gelmektedir. Ancak kâf harfi burada esrelidir.

Hafs rivayetinin Şâtıbiyye tariki açısındanvasıl hâlinde hem tefhîm hem terkîk vecihleri
nakledilmiştir. Bu konu başlangıç seviyesindeki öğrenciler için zorunlu ayrıntı değildir;
ileri kıraat çalışmalarında ayrıca ele alınmalıdır.

B. مِصْرَ ve الْقِطْرِ Kelimelerinde Vakıf

Bazı kelimelerde vakıf sırasında râ’nın önünde sakin bir isti‘lâ harfi bulunması
sebebiyle tefhîm ve terkîk açısından birden fazla vecih nakledilmiştir.

İbnü’l-Cezerî’nin tercihinde, vasıl hâli de dikkate alınarak
مِصْرَüzerinde vakıfta tefhîm;
الْقِطْرِüzerinde vakıfta ise terkîk öne çıkarılmıştır.
Bu ayrıntı ileri seviye tecvid ve kıraat konularındandır.

C. Hafs Rivayetinde مَجْرَاهَا ve İmâle

Hûd sûresi 41. âyette bulunan
مَجْرَاهَا
kelimesi Hafs rivayetinin özel uygulamalarındandır.

Hafs bu kelimedeimâle-i kübrâuygular.
Bu sebeple kelimedeki râ normal fethalı râ örneklerinden farklı bir ses özelliği kazanır
ve ince okunur. Bu uygulamanın doğru telaffuzu mutlaka fem-i muhsin bir hocadan
dinlenerek öğrenilmelidir.

مِرْصَادًا
•
قِرْطَاسٍ
•
خَيْرْ
•
غَفُورْ

حِجْرْ
•
النَّارْ
•
اِرْجِعِي
•
وَاسْتَغْفِرْهُ

Ders Özeti

• Fethalı ve dammeli râ esas olarak kalın okunur.
• Esreli râ ince okunur.
• Sakin râ’nın hükmünde öncesindeki hareke belirleyicidir.
• Aslî esre ile geçici esre birbirinden ayrılmalıdır.
• Aslî esreden sonra gelen sakin râ genellikle incedir.
• Aynı kelimedeki isti‘lâ harfi bazı durumlarda râ’nın kalın okunmasına sebep olur.
• Sakin yâ’dan sonraki râ vakıfta ince okunur.
• Vakıf hâlindeki bazı kelimelerde özel hükümler bulunabilir.
• Râ’nın tekrîr sıfatı abartılarak uygulanmamalıdır.

Akademik Kaynak Notu

Râ’nın tefhîm ve terkîk hükümleri klasik kıraat ve tecvid literatüründe
ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Özellikle İbnü’l-Cezerî’nin
en-Neşr fi’l-Kırâ’âti’l-Aşradlı eserindeki râ bahisleri,
râ’nın esre, sükûn, isti‘lâ harfleri ve vakıf durumlarına bağlı hükümlerinin
temel kaynakları arasındadır.

• İbnü’l-Cezerî,en-Neşr fi’l-Kırâ’âti’l-Aşr.
• İbnü’l-Cezerî,el-Mukaddimetü’l-Cezeriyye.
• İmam eş-Şâtıbî,Hırzü’l-Emânî ve Vechü’t-Tehânî (eş-Şâtıbiyye).

Sonraki Derse Geç →

YouTube Kanalımız