TECVİD DERSLERİ
İçerikgöster

2. Ders – Mahreçler

Harflerin Çıkış Yerleri
(مَخَارِجُ الْحُرُوفِ)

Dersin Amacı

Kur’ân-ı Kerîm’in doğru okunabilmesinin temel şartlarından biri,
her harfi kendimahrecindençıkarmaktır.
Harfin mahreci doğru belirlenmediğinde, ses başka bir harfe yaklaşabilir
ve kelimenin telaffuzu değişebilir.

Bu derste mahreç kavramı, İbnü’l-Cezerî’nin
el-Mukaddimetü’l-Cezeriyyeadlı eserindeki sistematik esas alınarak
ele alınacak; beş ana mahreç bölgesi ve bunların içerisindeki
on yedi özel mahreçayrıntılı olarak incelenecektir.

Bu Dersin Sonunda

  • Mahreç kavramını tanımlayabileceksiniz.
  • Beş ana mahreç bölgesini sayabileceksiniz.
  • On yedi özel mahreci genel şemasıyla tanıyabileceksiniz.
  • Her harfin hangi bölgeden çıktığını belirleyebileceksiniz.
  • Birbirine yakın mahreçlerden çıkan harfleri ayırt edebileceksiniz.
  • İbnü’l-Cezerî’nin mahreçlerle ilgili beyitlerini temel anlamlarıyla açıklayabileceksiniz.

1. Mahreç Nedir?

Tecvid ilminde bir harfin sesinin ortaya çıktığı veya sona erdiği yere
mahreçdenir. Arapça
مَخْرَج
kelimesi “çıkış yeri” anlamındadır. Çoğulu ise
مَخَارِج
şeklindedir.

Temel Tanım:
Harf, belirli veya takdirî bir mahrece dayanarak meydana gelen sestir.
Harflerin doğru okunabilmesi, sesin doğru mahreçten çıkarılmasına bağlıdır.

2. Mahreçlerin Sayısı

Mahreçlerin sayısı konusunda kıraat ve dil âlimleri arasında farklı
tasnifler bulunmaktadır. İbnü’l-Cezerî, Halîl b. Ahmed ve Mekkî b. Ebî Tâlib
gibi âlimlerin de benimsediği görüşü tercih ederek
mahreçlerin on yedi olduğunuifade eder.

Mukaddime – 9. Beyit

مَخَارِجُ الحُرُوفِ سَبْعَةَ عَشَرْ

عَلَى الَّذِي يَخْتَارُهُ مَنِ اخْتَبَرْ

Tercüme:
Kur’ân harflerinin çıkış yerleri, bu alanda uzman olanların tercihine göre
on yedi adettir.

GörüşMahreç SayısıAçıklama
İbnü’l-Cezerî ve cumhur17Cevf müstakil bir mahreç kabul edilir.
Sîbeveyh ve bazı âlimler16Cevf müstakil mahreç olarak sayılmaz.
Müberred ve bazı âlimler14Lâm, nûn ve râ tek mahreç olarak değerlendirilir.

3. Beş Ana Mahreç Bölgesi

On yedi özel mahreç, vücuttaki beş ana bölgede toplanır:

1. Cevf

الجَوْف

Ağız / hava boşluğu

2. Halk

الحَلْق

Boğaz

3. Lisân

اللِّسَان

Dil

4. Şefeteyn

الشَّفَتَان

İki dudak

5. Hayşûm

الخَيْشُوم

Geniz

17 Mahrecin Genel Dağılımı

Ana BölgeÖzel MahreçHarfler
Cevf1ا و ي
Halk3ء هـ   ع ح   غ خ
Lisân10ق ك ج ش ي ض ل ن ر ط د ت ص س ز ظ ذ ث
Şefeteyn2ف ب م و
Hayşûm1Ğunne sesi

4. Birinci Ana Mahreç: Cevf
(الجَوْف)

Cevf, ağız ve boğaz içerisinde belirli bir temas noktasına dayanmadan
sesin hava boşluğunda devam ettiği bölgedir. Bu bölge med harflerinin mahrecidir.

Mukaddime – 10. Beyit

لِلْجَوْفِ أَلِفٌ وَأُخْتَاهَا وَهِي

حُرُوفُ مَدٍّ لِلْهَوَاءِ تَنْتَهِي

Tercüme:
Cevf harfleri elif ve onun iki kardeşi olan vav ile yâdır.
Bunlar sesleri hava boşluğunda sona eren med harfleridir.

Med Harfleri

ـَا     ـِي     ـُو
  • Fethadan sonra gelen sakin elif.
  • Kesreden sonra gelen sakin yâ.
  • Dammeden sonra gelen sakin vav.

Bu harflerin sesi belirli bir organın temas noktasına dayanmaz;
hava boşluğunda uzayarak devam eder.

5. İkinci Ana Mahreç: Halk – Boğaz
(الحَلْق)

Boğaz üç özel mahrece ayrılır ve toplam altı harf buradan çıkar.

1. Aksâ’l-Halk

أَقْصَى الْحَلْق

Boğazın göğse en yakın ve ağızdan en uzak kısmıdır.

ء هـ

2. Vasatu’l-Halk

وَسَطُ الْحَلْق

Boğazın orta kısmıdır.

ع ح

3. Ednâ’l-Halk

أَدْنَى الْحَلْق

Boğazın ağıza ve dil köküne en yakın kısmıdır.

غ خ

Mukaddime – 11. Beyit

ثُمَّ لِأَقْصَى الْحَلْقِ هَمْزٌ هَاءُ

وَمِنْ وَسَطِهِ فَعَيْنٌ حَاءُ

أَدْنَاهُ غَيْنٌ خَاؤُهَا

6. Üçüncü Ana Mahreç: Lisân – Dil
(اللِّسَان)

Dil, mahreçler içerisinde en fazla harfin çıktığı bölgedir.
İbnü’l-Cezerî’nin tasnifinde dil içerisinde
on özel mahreçbulunmaktadır.

1. Dil Kökü – Kâf
ق

Kâf harfi dil kökünün boğaza en yakın kısmının yukarı damağa yaklaşmasıyla çıkar.

ق

2. Dil Kökünün Biraz Altı – Kef
ك

Kef, kâf mahrecinin biraz daha ağıza yakın tarafında,
dil kökünün yukarı damakla temas ettiği bölgeden çıkar.

ك
Kâf ve kef harfleri, küçük dile yakın bölgede çıktıkları için
lehviyye harfleriolarak da anılır.

Mukaddime – 12. Beyit

وَالْقَافُ أَقْصَى اللِّسَانِ فَوْقُ

ثُمَّ الْكَافُ أَسْفَلُ

3. Dil Ortası

Dilin orta kısmı ile üst damağın orta bölgesinin birbirine yaklaştığı
yerden üç harf çıkar:

ج ش ي

Mukaddime – 13. Beyit

وَالْوَسْطُ فَجِيمُ الشِّينُ يَا

4. Dilin Yan Tarafı – Dâd
ض

Dâd harfi dilin sağ veya sol yan tarafının üst azı dişlerine
denk geldiği bölgeden çıkar. Kaynakta iki tarafın da mümkün olduğu,
ancak sol tarafın kullanımının daha kolay ve yaygın olduğu belirtilmektedir.

ض
Akademik Not:
Dâd, mahreci ve telaffuzu bakımından klasik tecvid literatüründe
üzerinde en fazla durulan harflerden biridir.

5. Dil Kenarının Ön Kısmı – Lâm
ل

Lâm, dil kenarının ön kısmından başlayarak dil ucuna yakın bölgenin
üst damak ve diş etleriyle teması sonucu çıkar.

ل

Mukaddime – 14. Beyit

وَالضَّادُ مِنْ حَافَتِهِ إِذْ وَلِيَا

الْأَضْرَاسَ مِنْ أَيْسَرَ أَوْ يُمْنَاهَا

وَاللَّامُ أَدْنَاهَا لِمُنْتَهَاهَا

6. Dil Ucu – Nûn
ن

Nûn harfi dil ucunun üst ön dişlerin arkasındaki diş eti bölgesine
yakınlaşmasıyla çıkar.

ن

7. Nûn Mahrecine Yakın Bölge – Râ
ر

Râ, nûn mahrecine yakın olmakla birlikte dilin sırt tarafında
biraz daha içeriden çıkar. Dil ucuna yakın üst yüzey,
üst diş etleri bölgesine yaklaşır.

ر

Mukaddime – 15. Beyit

وَالنُّونُ مِنْ طَرَفِهِ تَحْتُ اجْعَلُوا

وَالرَّا يُدَانِيهِ لِظَهْرٍ أَدْخَلُ

8. Dil Ucu ve Üst Ön Dişlerin Arkası

Dil ucunun üst ön dişlerin arka tarafına temas ettiği mahreçten
şu üç harf çıkar:

ط د ت

ط
harfinde dilin arka kısmı da yukarı doğru yükselir;
böylece harfin kalınlık özelliği ortaya çıkar.

9. Safîr Harfleri

Dil ucunun alt ön dişlerin üst tarafına yaklaşmasıyla meydana gelen
mahreçten üç harf çıkar:

ص س ز

Bu harfler sıfatlar bölümünde ele alınacak olan
safîrözelliğine sahiptir.

Mukaddime – 16. Beyit

وَالطَّاءُ وَالدَّالُ وَتَا مِنْهُ وَمِنْ

عُلْيَا الثَّنَايَا وَالصَّفِيرُ مُسْتَكِنّ

مِنْهُ وَمِنْ فَوْقِ الثَّنَايَا السُّفْلَى

10. Dil Ucu ve Üst Ön Dişlerin Uçları

Dil ucunun üst ön dişlerin uç kısmına yaklaşması veya hafifçe
temas etmesiyle üç peltek harf meydana gelir:

ظ ذ ث

ظ
kalın;
ذ ث
ise ince okunur.

Mukaddime – 17. Beyit

وَالظَّاءُ وَالذَّالُ وَثَا لِلْعُلْيَا

مِنْ طَرَفَيْهِمَا

7. Dördüncü Ana Mahreç: Şefeteyn – İki Dudak
(الشَّفَتَان)

Dudak bölgesinde iki özel mahreç bulunmaktadır.

1. Alt Dudak ile Üst Ön Dişler – Fâ
ف

Üst ön dişlerin uçlarının alt dudağın iç kısmına temas ettiği bölgeden
fâ harfi çıkar.

ف

Mukaddime – 18. Beyit

وَمِنْ بَطْنِ الشَّفَهْ فَالْفَا

مَعَ أَطْرَافِ الثَّنَايَا الْمُشْرِفَهْ

2. İki Dudak

İki dudağın farklı biçimlerde kullanılmasıyla üç harf meydana gelir:

ب م و
  • م:
    Dudakların kapanmasıyla çıkar.
  • ب:
    Dudakların kapanıp açılmasıyla çıkar.
  • و:
    Dudakların öne doğru yuvarlanmasıyla çıkar.

8. Beşinci Ana Mahreç: Hayşûm – Geniz
(الخَيْشُوم)

Hayşûm, geniz boşluğudur. Buradan bağımsız bir hece harfi değil,
ğunne sesiçıkar. Ğunne, özellikle nûn ve mîm harflerinin
bazı durumlarında belirginleşen geniz sesidir.

ن    م

Ğunne – Geniz Sesi

Mukaddime – 19. Beyit

لِلشَّفَتَيْنِ الْوَاوُ بَاءٌ مِيمُ

وَغُنَّةٌ مَخْرَجُهَا الْخَيْشُومُ

Tercüme:
Vav, bâ ve mîm iki dudaktan çıkar;
ğunnenin mahreci ise genizdir.

9. On Yedi Mahreç – Hızlı Tekrar Tablosu

NoBölgeMahreçHarfler
1CevfHava boşluğuا و ي
2HalkBoğazın en altıء هـ
3HalkBoğaz ortasıع ح
4HalkBoğazın ağıza yakın kısmıغ خ
5LisânDil köküق
6LisânDil kökünün biraz altıك
7LisânDil ortasıج ش ي
8LisânDil yanıض
9LisânDil kenarının ön kısmıل
10LisânDil ucuن
11LisânNûn mahrecine yakınر
12LisânDil ucu / üst dişlerin arkasıط د ت
13LisânAlt ön dişlerin üstüص س ز
14LisânDil ucu / üst diş uçlarıظ ذ ث
15ŞefeteynAlt dudak / üst ön dişlerف
16Şefeteynİki dudakب م و
17HayşûmGenizĞunne

10. Bir Harfin Mahreci Nasıl Tespit Edilir?

  1. Harf sakin hâle getirilir.
  2. Önüne harekeli bir hemze getirilerek telaffuz edilir.
  3. Sesin kesildiği veya belirginleştiği bölgeye dikkat edilir.
  4. Harfin sesi hangi organ veya bölgede oluşuyorsa,
    o bölge harfin mahreci olarak değerlendirilir.

11. Birbirine Yakın Mahreçler

Mahreç eğitiminin önemli amaçlarından biri, birbirine yakın bölgelerden çıkan
harflerin birbirine karışmasını önlemektir. Özellikle aşağıdaki gruplar
dikkatli çalışılmalıdır:

ق – ك

Dil kökü

ح – هـ

Boğaz

ع – ء

Boğaz

ص – س

Dil ucu

ط – ت

Dil ucu

ظ – ذ – ث

Dil ve diş uçları

12. Uygulama Çalışması

Aşağıdaki harflerin hangi ana mahreç bölgesinden çıktığını belirleyiniz:

ع   ق   ض   ف   م   خ   ر

ث   ش   ن   ب   ح   ص   ك

Cevap Anahtarını Göster
  • ع– Halk
  • ق– Lisân
  • ض– Lisân
  • ف– Şefeteyn
  • م– Şefeteyn
  • خ– Halk
  • ر– Lisân
  • ث– Lisân
  • ش– Lisân
  • ن– Lisân
  • ب– Şefeteyn
  • ح– Halk
  • ص– Lisân
  • ك– Lisân

Ders Özeti

  • Mahreç, harfin sesinin çıktığı veya belirginleştiği yerdir.
  • İbnü’l-Cezerî’nin tercih ettiği sisteme göre 17 mahreç vardır.
  • Mahreçler beş ana bölgede toplanır: Cevf, Halk, Lisân, Şefeteyn ve Hayşûm.
  • Cevfte 1, halkta 3, lisânda 10, şefeteynde 2 ve hayşûmda 1 özel mahreç bulunur.
  • Dil, en fazla harfin çıktığı ana mahreç bölgesidir.
  • Ğunnenin mahreci hayşûm yani genizdir.
  • Mahreç bilgisi yalnız teorik değil, uygulamalı olarak öğrenilmelidir.

Akademik Kaynak Notu

Bu dersin temel tasnifi İbnü’l-Cezerî’nin
el-Mukaddimetü’l-Cezeriyyeadlı eserinde mahreçler hakkında
yer alan 9–19. beyitlerdeki sisteme dayanmaktadır.
İbnü’l-Cezerî burada harflerin mahreçlerini on yedi olarak kabul etmekte
ve onları cevf, boğaz, dil, dudaklar ve geniz bölgeleri içerisinde
sistematik biçimde açıklamaktadır.

  • İbnü’l-Cezerî,
    el-Mukaddime fîmâ Yecibu alâ Kârii’l-Kur’âni en Ya’lemeh.
  • İbnü’l-Cezerî,
    en-Neşr fi’l-Kırâ’âti’l-Aşr.